1-كالبد شناسي:
هر انساني دو كليه دارد؛ اين ها ساختارهايي شبيه لوبيا هستند كه در دو طرف ستون مهره ها در پشت حفره شكمي قرار دارند. قسمت فوقاني، كليه ها توسط دنده هاي تحتاني پوشيده شده و هر كليه در مردان حدود 150 گرم و درزنان حدود 135 گرم وزن دارد. كليه راست كمي پايين تراز كليه چپ قرار گرفته است. غدد فوق كليوي در قسمت فوقاني هر دو كليه و چسبيده به آن ها مي باشند. كليه ها بعلت عملكرد خاص شان جريان خون زيادي دارند. كليه ها توسط بافت چربي كه در اطرافشان قرار گرفته و هم چنين عضلات و دنده هاي تحتاني در قسمت پشتي و شكم و عضلاتش در قسمت جلويي محافظت مي شوند. در قسمت مياني هر كليه لگنچه كليه قرار دارد كه به عنوان يك مخزن كوچك براي جمع آوري ادرار توليدي توسط كليه ها عمل مي نمايد. لگنچه خود به يك لوله باريك ختم مي شود كه اين لوله كليه را به مثانه وصل كرده و با حركات دودي خود ادرار كليه و لگنچه را به داخل مثانه هدايت مي كند اين لوله حالب ناميده مي شود. هم چنين اين لوله ها با حركات دودي خويش و نحوه اتصال شان به مثانه از بر گشت ادرار از مثانه به كليه جلوگيري مي كنند.
2- عملكرد كليه ها:
عمل اصلي كليه ها خارج كردن مواد زائد و آب اضافي از بدن است. آبي كه مي خوريم پس از جذب از روده ها به داخل جر يان خون رفته و كليه ها آب اضافه و مواد زائد را از خون پاك مي كنند. توليد ادرار توسط كليه ها شبانه روز ادامه دارد، گر چه در شب ها كمي آهسته تر مي شود. كليه طبيعي عملكرد بالايي دارد؛ بطوري كه تنها وجود يك كليه نيز براي ادامه زندگي طبيعي كافي است. از ساير عملكرد كليه ها مي توان به نقش كليه ها در تنظيم فشار خون توليد بعضي مواد هورموني و ثابت نگه داشتن تركيبات بدن اشاره كرد.
3- بيماري كليه و علائم آن ها:
بيماري هاي كليوي را بطور ساده به چند گروه مي توان تقسيم كرد:
الف: اختلال عملكردخون رساني به كليه: كه ممكن است به علت افت ناگهاني فشار خون، باريك شدن عروق كليوي در سنين بالا يا مثلا انسداد ناگهاني عروق به علت يك لخته خوني ايجاد شود. تمامي اين موارد باعث مي شود كه عملكرد كليه ها شديدا آسيب ببيند. افت ناگهاني جريان خون كليه ها ممكن است با درد شديد همراه باشد. در صورت باريك شدن شريان كليه ازدياد فشار خون شديد عارض مي گردد.
ب: بيماري هاي خود كليه: كليه مانند يك غربال مي باشد كه موجب دفع مواد زائد از بدن مي شود. آسيب به اين غربال ممكن است توسط عفونت ها، بعضي داروها (مانند فناستين) و بعضي سموم(فلزهاي سنگين) ايجاد شود. هم چنين در بعضي بيماري ها ممكن است اين غربال به شكلي آسيب ببيند كه بعضي از موادي كه براي بدن لازم است نيز از بدن دفع شوند(مثل پر فشاري خون و ديابت).
ج: بيماري هايي كه موجب اختلال تخليه ادرار از كليه مي شوند: به عنوان مثال سنگ ها مي توانند موجب انسداد در مسير حالب ها شوند و بدين شكل عملكرد كليه ها را با مشكل مواجه سازند. انسداد كوتاه مدت مسير ادرار موجب آسيب غير قابل بر گشت كليه ها نمي شود، اما اگر اين انسداد طولاني مدت باشد ممكن است موجب آسيب كليه ها و خاموش شدن كليه شود. هم چنين انسداد موجب مستعد شدن كليه ها به عفونت ادراري مي شود.
از علل ديگر انسداد مسير تخليه ادرار از كليه ها مي توان به سرطان لگنچه و حالب ها، فشار از خارج به حالب ها، لخته هاي خوني، توده هاي قارچي، بزرگي پروستات و غيره اشاره كرد. در صورتي كه انسداد حالب ها به صورت حاد ايجاد شود موجب علائمي بنام كوليك قولنج كليوي مي شود، كه با درد شديد پهلو تهوع و استفراغ و بي قراري بيمار همراه است.
د: عفونت ها: بافت كليه ممكن است از راه هاي مختلفي دچار عفونت شود. شايع ترين راه رسيدن باكتري هاي عفونت زا به صورت صعودي از مثانه به كليه ها مي باشد. نوع حاد عفونت كليه پيلونفريت حاد ناميده مي شود كه با تب، لرز درد پهلو و علائم تحريكي ادرار مثل سوزش ادرار و تكرر ادرار همراه است. پيلو نفريت حاد يك بيماري جدي است كه در صورت عدم درمان آن ممكن است عواقب بدي به همراه داشته باشد. در مجموع عفونت هاي ادراري در زنان شايع تر است. ازديگر عفونت ها مي توان به سل كليوي اشاره كرد كه معمولا تشخيص آن با تاخير چندين ساله همراه است.
ه: سرطان هاي كليه: سرطان هاي كليه انواع مختلفي دارد كه 2نوع شايع تر آن آدنوكاسينوم كليه و تومور ويلمزمي باشد. تومور ويلمز مخصوص شير خواران و كودكان است كه اكثرا خود را به صورت توده شكمي نشان مي دهد. در مقابل آدنوكاسينوم كليه(كارسينوم سلول هاي كليوي) كه شايع ترين سرطان اوليه كليه است در مردان شايع تر بوده و بيشتر در افراد ميانسال و مسن ديده مي شود. استعمال سيگار مي تواند در ايجاد آن نقش داشته باشد. علائم كلاسيك اين بيماري به صورت درد پهلو، لمس توده در پهلو و ديدن خون درادرار مي باشد، كه وجود اين علائم نشانه پيشرفته بودن سرطان است. با استفاده روز افزون از روش هاي راديولوژي و سونوگرافي سرطان هاي كليه امروزه در مراحل ابتدايي تر و قبل از ايجاد علائم اكثرا كشف مي شوند.
و: گوناگوني هاي تشريحي: اين ها شامل نابهنجاري هاي تشريحي هستند كه اغلب بدون علامت بوده ولي مي توانند براي فرد مشكل ساز شوند. اين ها شامل قرار گرفتن هر دو كليه فرد در يك طرف بدن، چسبيدن قطب تحتاني كليه ها به يكديگر (كليه لعل اسبي)، قرار گرفتن كليه ها در محل هاي نابجا، دو تا بودن لگنچه ها و حالب ها در هر طرف و غيره مي باشند. بعضي از اين گوناگوني ها با شيوع بالاتر عفونت هاي كليوي و سنگ هاي كليوي همراه است.
4- معاينات و آزمايش ها:
در اولين قسمت هر معاينه گرفتن يك شرح حال دقيق از بيمار اهميت دارد. پس از گرفتن شرح حال معاينه با اين بيمار نكاتي را براي پزشك مشخص مي كند. براي مشخص كردن مشكلات كليوي ممكن است انجام آزمايشات ضروري باشد.
الف: آزمايش هاي خون: كه مي تواند تا حدي وجود عفونت در بدن يا صحت يا اشكال عملكرد كليه ها و هم چنين غلظت موادي را كه مي توانند موجب ايجاد سنگ كليوي شوند را مشخص نمايند.
ب: آزمايش ادرار: كه مي تواند وجود عفونت كليوي يا وجود خون در كليه(مثلا در جريان سرطان كليه يا عفونت كليه يا سنگ كليه) را نشان دهد.
هم چنين با اين آزمايش مي توان ميزان اسيدي بودن ادرار و غلظت مواد سنگ ساز در ادرار را مشخص كرد.
براي تشخيص دقيق تر عفونت هاي ادرار نياز به كشت ادراري مي باشد كه ممكن است چند روز زمان ببرد.
ج: راديو گرافي: كه شامل عكس ساده(KUB) و عكس رنگي از كليه ها مي باشد. عكس رنگي كليه هاIVP)) مخصوصا در تصميم گيري براي درمان سنگ هاي كليوي و وجود خون در ادرار سودمند است. به ندرت تزريق ماده حاجب براي گرفتن عكس رنگي كليه ممكن است با واكنش هاي ناخواسته در بيمار همراه شود. آگاهي كامل ارولوژيست و راديولوژيست از اين واكنش هاي ناخواسته و آمادگي آن ها مي تواند از ايجاد مشكل در نزد بيماران جلوگيري نمايد.
5- سونوگرافي: يك وسيله سودمند و بدون ضرر براي ارزيابي شكل كليه ها و بيماري هاي كليوي مي باشد. گر چه استفاده از اين وسيله با محدوديت هاي تشخيصي همراه است ولي در بسياري از موارد مي تواند كمك كننده باشد.
ه: سي تي اسكن: وسيله تشخيص جديدتري است كه جهت بررسي شكل و عملكرد كليه مي توان از آن بطور ساده يا با تزريق ماده حاجب استفاده كرد. اين وسيله تشخيص بخصوص در مورد تشخيص توده هاي كليوي و سرطان هاي كليوي كاربرد دارد.
و: ساير روش هاي تشخيص: شامل اسكن هاي راديونوكلوئيك(براي مشخص كردن عملكرد دقيق هر كليه؛ وجود عفونت ها يا آبسه هاي كليوي، اثبات انسداد راه خروج ادرار از كليه و...) راديوگرافي رنگي كليه ها با استفاده از تزريق ماده حاجب در سوندي كه در حالب قرار داده شده است و آندوسكوپي كليه مي باشد. هر يك از اين روش ها در موارد خاصي كاربرد دارند.
5 - درمان بيماري هاي كليه
الف: عفونت هاي كليوي: پيلونفريت حاد اغلب با درمان آنتي بيوتيك مناسب بر اساس كشت ادرار درمان مي شود. در موارد شديد عفونت يا در مواردي كه تشخيص آن با پزشك معالج مي باشد مثلا در جريان بارداري درمان پيلونفريت نياز به بستري بيمار دارد. در مواردي كه عفونت هاي كليوي همراه با انسداد يا سنگ ادراري مي باشد خطرات بيشتري بيمار را تهديد مي كند و نياز به اقدامات درماني شديدتر در جهت رفع انسداد مي باشد. در صورتي كه عفونت كليوي با تجمع چرك درنسج كليه(آبسه كليوي) با تجمع چرك در سيستم جمع كننده ادرار(پيونفروز) يا تجمع چرك در اطراف كليه(آبسه اطراف كليه) همراه باشد اغلب نياز به مداخله جراحي جهت تخليه چرك و گاها نياز به خارج كردن كليه جهت بهبودي بيمار مي باشد. بعضي از عفونت هاي خاص كليوي مثل سل درمان هاي طولاني مدت مختص به خود دارند.
ب: سنگ هاي كليوي: بسياري از افراد بدون اين كه بدانند دچار سنگ هاي كليوي هستند بايد بدانيم كه گاها سنگ هاي كوچك تر كليوي علائم بيشتر براي بيمار ايجاد مي كنند.امروز براي درمان سنگ هاي كليوي كمتر از اعمال جراحي باز استفاده مي شود.
روش هاي درمان سنگ هاي كليوي به شرح زير است:
الف: سنگ شكني برون اندامي(ESWL): اين روش بيشتر براي سنگ هاي كوچك كليوي استفاده مي شود كه با انرژي كه از خارج بدن به سنگ كليه وارد مي شود موجب خرد شدن سنگ مي شود. اين درمان معمولا سي دقيقه تا يك ساعت طول كشيده و با درد زياد همراه نمي باشد و اغلب بدون بي هوشي قابل انجام است.
ب:سنگ شكني درون اندامي: (TUL) دراين روش سنگ هاي كليه به وسيله سنگ شكني از طريق دستگاه يورتروسكوپ با وارد كردن دستگاه به درون بدن از طريق مجرا و سپس حالب كاربرد دارد. از اين روش بيشتر براي درمان سنگ هاي حالب استفاده مي شود.
ج: سنگ شكني از طريق پوست(PNL): در اين روش با ايجاد سوراخ كوچكي در پشت بيمار دستگاه وارد كليه شده، سنگ يا به صورت درسته خارج مي شود و يا پس از خرد كردن سنگ قطعات آن خارج مي شود.
د: در نهايت روش عمل جراحي باز كليه كه با برش بر روي پوست ناحيه پهلو يا شكم يا پشت، باز كردن عضلات وفاسياها و نهايتا خارج كردن سنگ از طريق برش روي لگنچه يا كليه، انجام مي شود اين روش امروز كمتر كاربرد دارد.
ج: سرطان هاي كليه: سرطان هاي كليه با توجه به نوع آن ها و ميزان پيشرفت سرطان درمان هاي گوناگوني دارند. سرطان هاي كمتر پيشرفته كليه اغلب با برداشت قسمتي از كليه يا تمام كليه به همراه ساختمان هاي اطراف آن درمان مي شوند. در صورتي كه سرطان به ساير قسمت هاي بدن گسترش يافته باشد برداشت كليه نمي تواند موجب بهبودي كامل بيماري شود. در اين موارد پيشرفته ممكن است از روش هاي ديگري بخصوص روش ايمنوتراپي استفاده شود. بايد توجه داشت كه روش هاي درماني شيميوتراپي و راديوتراپي براي درمان شايع ترين سرطان كليه كه RCC ناميده مي شود، تنها سودمندي محدودي دارد.
منبع: انجمن اورولوژی ایران
